Në bregun jugperëndimor të Shqipërisë, aty ku Vjosa, një nga lumenjtë e fundit të mëdhenj të egër të Europës, derdhet në Adriatik, lumi shtrihet në një mozaik të gjerë lagunash, kënetash të kripura dhe pyjesh bregdetare. Ky është një peizazh pa kufij të ndërprerë. Aty ku lumi bëhet lagunë, laguna bëhet kënetë dhe vija ndarëse mes ujit dhe tokës nuk është kurrë aty ku e pret.
Në agim, drita shfaqet shtresë pas shtrese. Mjegulla qëndron mbi ujërat e qeta. Rrezet e para të diellit prekin kallamishtet. Dhe më pas shfaqen flamingot; rozë të zbehta, të palëvizshme, me pasqyrimin e tyre të përsosur në sipërfaqen e lagunës. Pelikanët kaçurrelë kalojnë sipër me qetësinë e krijesave që nuk kanë pasur kurrë nevojë të nxitojnë. Çafkat e bardha kërkojnë ushqim në ujërat e cekëta. Çafkat gri qëndrojnë vigjilente buzë ujit. E gjithë pamja të jep ndjesinë e diçkaje që vështirë ta besosh se po e sheh me sytë e tu.
Pas lagunës fillon pylli i lashtë me pisha. Këto pemë kanë jetuar aq gjatë sa janë shndërruar në një lloj arkitekture natyrore. Rrënjët e tyre janë ngulur thellë në tokën ranore të formuar nga shekuj erërash të kripura, ndërsa kurorat filtrojnë dritën duke krijuar hije të lëvizshme në dyshemenë e pyllit. Aroma e pishës dhe e detit mbërrijnë bashkë. Në kuptimin më të plotë të fjalës, ato janë të pazëvendësueshme.
Për miliona shpendë shtegtarë që udhëtojnë përgjatë Adriatic Flyway, një nga korridoret më të rëndësishme të migrimit në Europë mes zonave të shumimit në veri dhe atyre të dimërimit në Afrikë, ky pyll është streha e fundit para detit të hapur ose vendi i parë ku prekin tokën pas kalimit. Një Bilbil pylli, një Qafëpërdredhur apo një Mizakape me jakë ndalojnë pikërisht këtu, në këto pemë, përpara se të vazhdojnë një udhëtim që përshkon kontinente. Nuk ekziston zëvendësim për një pyll të kësaj moshe në një korridor migrimi me këtë rëndësi.
Përtej pyllit, dunat shtrihen drejt detit në valë të buta të arta. Të formuara nga era dhe baticat gjatë shekujve, ato janë njëkohësisht të bukura dhe thelbësore për funksionimin e ekosistemit. Brezi i dunave është kufiri fizik mes sistemit lagunor të kripur dhe Adriatikut të hapur, barriera që përthith stuhitë, pengon depërtimin e ujit të kripur dhe e bën të banueshme ligatinën që shtrihet pas tij. Lulet e egra gjejnë vend edhe aty ku terreni duket i pamundur. Breshkat e detit kokëmadhe, navigatorë të lashtë që kthehen gjithmonë në plazhin ku kanë lindur, dalin në breg për të folezuar, ashtu siç kanë bërë shumë kohë përpara se ky bregdet të kishte një emër.
Ky është Pishë Poro–Narta, zemra e Peizazhit të Mbrojtur Vjosë–Nartë. Delta më e gjerë shtrihet në më shumë se 250 kilometra katrorë dhe përmban 18 tipe habitatesh të listuara në kuadër të rrjetit Natura 2000 të Bashkimit Europian, gjashtë prej tyre habitate prioritare të BE-së, një klasifikim i rezervuar për ekosistemet me rëndësinë më të lartë ekologjike. Mbi 2,300 lloje varen prej saj. Mes tyre foka e mesdheut, një nga gjitarët detarë më të rrezikuar në botë, me vetëm disa qindra individë të mbetur. Pelikani kaçurrel, i cili u rikthye nga pragu i zhdukjes lokale në Europë pjesërisht sepse vende si ky vazhdonin të ekzistonin. Mbi 70 lloje klasifikohen si të rrezikuara. Laguna e Nartës përmbush kriteret e Konventës Ramsar për Ligatinat, një prag ndërkombëtar që dëshmon rëndësinë e saj të jashtëzakonshme ekologjike. Ky është një nga bregdetet e fundit të egra të mbetura në Mesdhe. Në perëndim të diellit, kur flamingot mblidhen në lagunë dhe pishat e vjetra hedhin hijet e tyre të gjata mbi dunat, edhe ky përshkrim duket i pamjaftueshëm.
Që nga fundi i prillit 2026, buldozerët kanë hyrë në këtë peizazh.
Makineri të rënda mbërritën në Pishë Poro–Nartë pa një projekt të publikuar, pa një Vlerësim të Ndikimit në Mjedis dhe pa konsultim publik. Janë hapur rrugë nëpër pyllin e lashtë me pisha. Në dunat e shpallura Monumente Natyrore sipas ligjit shqiptar është hedhur zhavorr. Janë krijuar rrugë të reja në habitate të paprekura më parë, duke ndërprerë ciklet e shumimit dhe migrimit nga të cilat varet i gjithë ekosistemi. Shkencëtarët paralajmërojnë se, pa ndërhyrje aktive restaurimi, dëmet në sistemin e dunave do të kërkojnë shekuj për t’u rikuperuar. Dhe humbjet nuk janë të ndara nga njëra-tjetra: laguna është e lidhur hidrologjikisht me pyllin dhe dunat që e rrethojnë. Shkatërro njërin element dhe degradohet kripësia, cilësia e ujit dhe habitatet që mbajnë gjallë të gjithë sistemin. Kamionët dhe buldozerët po çmontojnë një sistem të gjallë të ndërlidhur, pjesë pas pjese, në mënyrë të pakthyeshme.
Shkatërrimi lidhet me një projekt resorti luksoz të mbështetur nga Jared Kushner dhe Ivanka Trump. Në maj, Ivanka Trump deklaroi se ishte “magjepsur” nga zona pasi kishte notuar drejt një ishulli aty pranë dhe e përshkroi projektin si “kulmin e gjithë përvojës sime në pasuri të paluajtshme”. Kryeministri Edi Rama e ka konfirmuar lidhjen me projektin dhe e ka mbrojtur zhvillimin, ndërsa zyra e tij ka deklaruar se projektet nuk duhet të dënohen përpara se të ekzistojnë. Qeveria shqiptare pretendon se punimet kanë të bëjnë me matje teknike dhe vlerësime mjedisore, jo me ndërtim. Që prej publikimit të planeve, qindra mijëra shqiptarë kanë dalë në rrugët e Tiranës, të armatosur me flamingo rozë dhe me përkushtimin e tyre ndaj kësaj strehëze të jetës së egër.
Punimet janë ndalur, për momentin. Qeveria thotë se projekti vazhdon. Nuk duhet të vazhdojë.
I vetmi rezultat i pranueshëm është braktisja e plotë e zhvillimit, restaurimi aktiv i dëmeve që ende mund të riparohen dhe mbrojtje ligjore reale që nuk mund të zhbëhet nga qeveria e radhës që gjen një investitor të gatshëm.
Ky nuk është një argument kundër turizmit. Por ekziston një dallim mes turizmit që bashkëjeton me një vend dhe turizmit që e konsumon atë. Pishat e lashta, dunat dhe laguna e qetë në agim janë pikërisht peizazhet që tërheqin udhëtarët në kërkim të diçkaje autentike. Një turizëm i tillë është i mundur këtu, ndërsa infrastruktura mund të zhvillohet në zonat tashmë të degraduara dhe të urbanizuara në skajet e deltës. Ajo që nuk mund të menaxhohet është humbja e vetë habitatit. Dunat nuk do të rikuperohen nëse makineritë kthehen sezonin e ardhshëm. Pylli nuk mund të rritet sipas afateve të një zhvilluesi. Foka, pelikani dhe breshka nuk kanë një plan rezervë.
Ajo që kërkohet nuk është e ndërlikuar:
Ndaloni. Riktheni. Mbroni.
Jepini këtij peizazhi, që ka strehuar jetën përmes shekujsh stuhish, migrimesh dhe ndryshimesh, që mbetet një nga vendet e fundit në Mesdhe ku natyra ende lëviz sipas logjikës së saj, mundësinë të vazhdojë të bëjë atë që ka bërë gjithmonë.
Flamingot ende nuk janë larguar.
Nëse do të qëndrojnë apo jo, varet tërësisht nga ajo që do të ndodhë më pas.
Shkruar nga Honey Kohan, Drejtuese e Komunikimit në BirdLife Europe and Central Asia.
Burimi: Vjosa-Narta: Europe’s last wild coast – BirdLife International
